Het is een piepklein insect dat al enkele jaren grote delen van bossen verwoest... Het heet de letterzetter, met als Latijnse naam Ips typographus, en hij verspreidt zich inmiddels over vrijwel alle Franse bossen met sparren. Waarom en hoe vormt deze plaag een bedreiging voor onze bosgebieden en wat kun je ertegen doen? We leggen het je allemaal uit.
Allereerst: wat is een letterzetter?
Letterzetters, ook wel typografische bastkevers genoemd, zijn piepkleine houtetende insecten (ze voeden zich met hout) van 2 tot 7 mm groot en donkerbruin van kleur. Ze richten zich vooral op coniferen, en dan met name op sparren. Ze boren een gaatje door de schors van bomen en planten zich daarbinnen voort, in de zachte laag die cambium wordt genoemd. De vrouwtjes graven vervolgens larvengangen tussen de schors en het hout, leggen hun eieren en de larven eten dit deel onder de schors op, waar het voedingsstoffenrijke sap stroomt. Als zich in de boom een groot aantal larven ontwikkelt (in een aangetaste boom kunnen tussen 60 000 en 80 000 letterzetters en larven worden geteld), wordt al dit weefsel opgegeten en zal de boom uiteindelijk afsterven. Tijdens het boren van hun openingen in de schors verspreiden ze bovendien virusziekten en ziekteverwekkende schimmels.
Letterzetters komen overal ter wereld voor. Sommige zijn aan een bepaalde boomsoort gebonden, maar ze vormen vooral een plaag voor naaldbossen. Ze worden inmiddels beschouwd als de schadelijkste plaag voor deze bossen ter wereld.
Wanneer alles normaal verloopt, spelen letterzetters echter een nuttige rol bij de regeneratie van bossen: ze richten zich op verzwakte bomen en creëren open plekken waar jonge bomen kunnen groeien. Vervolgens versnellen ze de afbraak van dood hout, waardoor bosgrond ontstaat. In een gezond bos kunnen bomen zich bovendien verdedigen met hun hars, die insecten die door de schors boren meestal “vastlijmt” en zo hun verspreiding op natuurlijke wijze beperkt.
Maar de stijgende temperaturen, met afwisselend warme, droge zomers en zachte winters, versnellen de ontwikkeling van deze insecten: ze kunnen zich voortplanten wanneer de temperatuur boven 15 °C komt. Bij de letterzetter is het aantal generaties daardoor toegenomen van één naar drie per jaar, waardoor de druk op bomen die steeds verder verzwakken groter wordt.
De schade door letterzetters in Frankrijk en Europa
Letterzetters vormen al enkele jaren een van de grootste bedreigingen voor de bomen in Franse bossen. Deze kevers begonnen hun schade aan te richten in de bossen van Grand-Est, Bourgogne en Franche-Comté, regio's waar na de oorlog vooral sparren werden aangeplant voor de productie van zaaghout. Letterzetters kwamen er van nature voor, maar door een combinatie van verschillende factoren zijn ze een serieuze vijand van de bossen geworden.
Enerzijds verzwakken hitte en droogte de bomen, zelfs op grotere hoogten, terwijl warmte tegelijkertijd de ontwikkeling van deze insecten bevordert. Tel daarbij de fouten in het bosbeheer op, die monoculturen in de hand hebben gewerkt, en je hebt alle factoren die sinds 2020 tot de ernstige overmatige verspreiding van letterzetters hebben geleid. In de sparrenbossen van Midden-Frankrijk, met name in Puy-de-Dôme, begon de plaag in 2021. Een andere soort letterzetter, de stenograafkever, richt zich ook op zeedennen in Gironde. Er wordt gevreesd voor een sterke toename in de bossen van de Landes, die na de bosbranden van de zomer van 2022 verzwakt zijn.
Op veel plaatsen in Europa zie je dezelfde chronische overmatige verspreiding van letterzetters: extreme weersomstandigheden, zoals stormen die bomen beschadigen, tekorten door verarmde bodems en droogte zijn zowel nadelig voor bomen als gunstig voor deze insecten. De schade is vooral groot in gebieden die als monocultuur worden beheerd. En andere exotische letterzetters staan al voor onze deur...
Welke oplossingen zijn er?
Volgens de verwachtingen zullen kolonies van letterzetters over 50 jaar minstens 4 generaties per jaar voortbrengen. Dat maakt de situatie er niet beter op... Curatieve bestrijding houdt in dat aangetaste bomen worden verwijderd om hun verspreiding te beperken, maar dat vraagt veel inspanning en brengt aanzienlijke kosten met zich mee.
Het vangen van volwassen kevers met behulp van feromoonvallen wordt toegepast, maar deze methode blijkt duur en er zouden meerdere vallen per boom moeten worden geplaatst om echt doeltreffend te zijn.
Preventieve bestrijding houdt in dat je boomsoorten afstemt op de standplaats en het klimaat, en vooral dat je bossen diverser maakt door menging van soorten te bevorderen, zodat ze bestand zijn tegen letterzetters en andere parasieten. Door wegen en kaalkap worden bossen versnipperd en ontstaan er meer bosranden. Uit onderzoek is gebleken dat sparren die aan zulke bosranden groeien gevoeliger zijn voor waterstress en letterzetters.
Kort gezegd: meer diversiteit en minder druk op bosgebieden vormen een van de oplossingen tegen invasies van letterzetters en tegen tal van andere problemen die door klimaatproblemen worden veroorzaakt.
Opmerkingen