Tetrapanax, rijstpapierplant: planten, kweken en onderhoud

Beschrijving en plantkunde

De Tetrapanax papyrifera is een heester of kleine boom uit de familie van de Araliaceae, net als Aralia, klimop en Schefflera. De botanische naam is in de loop der tijd veranderd en er zijn verschillende synoniemen aan verbonden, waaronder Aralia mairei, Aralia papyrifera, Didymopanax papyriferus, Echinopanax papyriferus en Fatsia papyrifera.

De Tetrapanax komt oorspronkelijk uit Zuid-China, Taiwan en de Japanse Riukiu-eilanden. Hij groeit er van nature op hellingen in gemengde bossen, op hoogtes van 100 tot 2800 m, en in subtropische bossen.

De naam van het geslacht komt van het Griekse ‘tetra’, een verwijzing naar de vier meeldraden van de bloemen, en van het Latijnse ‘panax’ (dat zelf is afgeleid van het Griekse ‘panakeia’), wat ‘alles genezend’ betekent. Panax is ook de geslachtsnaam van ginseng, waarmee de plant enige gelijkenis vertoont.

Er bestaat maar één soort, T. papyrifera (of T. papyrifer). De naam papyrifera verwijst naar het merg, dat in Azië wordt gebruikt om het bekende rijstpapier te maken waarin soms voedsel wordt verpakt. Daaraan dankt de plant zijn Nederlandse naam rijstpapierplant. Het merg zou bovendien geneeskrachtige eigenschappen hebben: koortsverlagend, vochtafdrijvend, kalmerend en wormafdrijvend.

In zijn natuurlijke omgeving kan de plant tot 6 m hoog worden, of zelfs hoger. Deze heester met exotische uitstraling wordt bij ons doorgaans 1,50 tot 4 m hoog, afhankelijk van de omstandigheden. Hij kan ook 2 tot 4 m breed worden. Dankzij zijn snelle groei wordt de Tetrapanax vooral gekweekt vanwege zijn bijzonder decoratieve, handvormige blad met een exotische uitstraling. De heester ontwikkelt een weinig vertakte stam, bovenaan voorzien van lange bladstelen die 50 cm tot meer dan 1 m lang kunnen worden en enorme bladeren dragen. Deze bladeren staan waaiervormig gerangschikt, zijn samengesteld en kunnen tot 1 m breed worden. Ze zijn diep ingesneden in talrijke lobben (5 tot 11) en geven de plant zijn bijzonder sierlijke uitstraling. De bovenzijde is helder groen en glanzend, terwijl de onderzijde viltig is. De jonge scheuten zijn lichtbruin tot zilverkleurig en behaard. De fijne haartjes op de bladeren kunnen bij sommige gevoelige mensen en bij langdurig contact irritatie van de luchtwegen veroorzaken.

Tussen het einde van de zomer en het najaar, als het klimaat gunstig is, vormt de heester lange pluimen met kleine, bolvormige pompons. Deze bestaan uit piepkleine, honingrijke bloemen met 4 bloembladen en 4 meeldraden, die crèmewit zijn. De plant is tweeslachtig en vormt daarna kleine, ronde, bij rijpheid zwartpurperen vruchten, steenvruchten genoemd.

Blad, bloei en groeiwijze van de Tetrapanax

Hoewel het geslacht maar één soort telt, zijn er verschillende cultivars ontstaan. Zo heeft Tetrapanax papyrifera ‘Variegata’ bont blad in verschillende tinten groen en crème. Tetrapanax ‘Rex’ en ‘Steroidal Giant’ (die sterk op elkaar lijken) hebben sterk geaderd en bijzonder diep ingesneden blad, dat doet denken aan de scherpe klauwen van de dinosaurus met dezelfde naam, de T-Rex. ‘Empress’ heeft een iets heesterachtiger groeiwijze en breidt zich iets minder sterk uit dan de soort.

De uitbundige rijstpapierplant breidt zich namelijk uit via wortels die gemakkelijk wortelopslag vormen, soms op behoorlijke afstand van de voet van de plant, vooral wanneer de wortels beschadigd zijn. Zo ontstaan er ‘nieuwe’ planten. Als je ze laat staan, kunnen ze bosjes vormen, maar je kunt deze wortelopslag ook uitsteken om de plant te vermeerderen. In sommige delen van de wereld (Hawaï, Australië, Nieuw-Caledonië, Réunion) breidt de Tetrapanax zich in een warm en vochtig klimaat zo sterk uit dat hij als invasief wordt beschouwd. In ons gematigde klimaat is dit gedrag minder uitgesproken. Met een wortelbegrenzer houd je de plant in alle gevallen onder controle. Wil je niet dat er nieuwe planten verschijnen, trek de jonge wortelopslag dan weg zodra deze opkomt.

De Tetrapanax houdt van een warme en vochtige omgeving. Afhankelijk van de regio zet je hem in de zon of in de halfschaduw, maar vermijd felle zonnestralen, waardoor het blad kan verbranden. Een winderige standplaats is evenmin geschikt, omdat de bladeren kunnen scheuren, vooral wanneer ze langs andere houtige planten schuren. Ideaal is een beschutte plek met halfschaduw, waar de plant aan het begin of einde van de dag wat zon krijgt.

De bladeren zijn matig winterhard en worden al bij -5 °C door vorst beschadigd, maar de voet verdraagt minima van ongeveer -10 °C tot -15 °C en kan daarna opnieuw uit de stronk uitlopen. De cultivar ‘Rex’ (of ‘Steroidal Giant’) is winterharder dan de soort. In een zacht klimaat blijft de Tetrapanax wintergroen en behoudt hij de hele winter zijn blad. Onder deze omstandigheden wordt de stam dikker en kan hij een doorsnede van 10 cm bereiken, terwijl hij verder omhoog blijft groeien.

Elke voedselrijke, diepe bodem die in het seizoen vochthoudend en in de winter goed gedraineerd is, voldoet.

Omdat hij zeewind verdraagt, is hij geschikt voor tuinen aan zee met een hoge luchtvochtigheid. Ook in tuinen met een Aziatische uitstraling komt hij goed tot zijn recht, waar hij voor een exotische en weelderige sfeer zorgt. Zijn uitgesproken vormgeving maakt hem bovendien geschikt voor moderne en eigentijdse tuinen. Ook in een grote pot kan hij zonder problemen worden gekweekt, zodat je hem op een terras of balkon kunt zetten, waar zijn bijzondere uitstraling nooit onopgemerkt blijft.

De Tetrapanax is zeer gemakkelijk te kweken, ongevoelig voor ziekten en vraagt vrijwel geen onderhoud. Het is dus een gemakkelijke heester die je plant en vervolgens bewondert.

Verschillende soorten

Tetrapanax papyrifera Rex - Rijstpapierplant

De populairste! Zijn enorme, ingesneden en behaarde blad is groen. Deze uitbundige plant geeft de tuin een tropische uitstraling en doet denken aan prehistorische vegetatie. Hij breidt zich uit via zijn wortels en kan woekerend worden, maar wat een uitstraling!

• Bloeitijd november, december
• Uiteindelijke planthoogte 2,50 m

Productfiche bekijken

Planten

Waar planten?

De Tetrapanax papyrifera gedijt het best in diepe, rijke en vruchtbare grond. Een goede luchtvochtigheid in de zomer en vochthoudende grond zorgen ervoor dat hij indrukwekkend grote bladeren kan ontwikkelene. Zorg er daarentegen voor dat het water in de winter niet bij de voet van de plant blijft staan, omdat dit de winterhardheid kan verminderen of de wortels kan laten rotten.

Hoewel hij van een warme omgeving houdt, plant u hem beter niet in de volle zon, vooral niet in de felle middagzon. Halfschaduw is ideaal voor deze plant, maar hij groeit ook in de donkerdere delen van de tuin.

Hij is gevoelig voor wind, dus geef hem een beschutte plek.

U kunt hem in de volle grond in een patio of tuin planten, samen met heesters en vaste planten, als solitair, of zelfs in een pot op een terras of balkon.

Tetrapanax (© Wendy Cutler)

Wanneer planten?

De Tetrapanax kan in streken met een zacht klimaat in het najaar worden geplant. Kies elders bij voorkeur voor het voorjaar.

Hoe planten?

Planten in de volle grond

1. Dompel de wortelkluit onder in een ruime hoeveelheid water, zodat het substraat goed vochtig wordt.
2. Graaf ondertussen een plantgat dat ongeveer drie keer zo groot is als de pot en maak de bodem goed los.
3. Vermeng potgrond met de grond en voeg grof zand toe als de grond zwaar is. Het mengsel moet luchtig en soepel zijn. Voeg, afhankelijk van de grootte van het plantgat, een of twee scheppen compost en twee handenvol langwerkende meststof toe, zoals hoornmeel, en meng alles goed.
4. Haal de plant uit de pot en zet hem in het midden.
5. Vul het plantgat met het mengsel en druk de grond bij de voet licht aan.
6. Geef royaal water
7. Breng een mulchlaag van ongeveer 5 cm dik aan, ruim rondom de voet van de plant. Gebruik bij voorkeur organische mulch (verse houtsnippers, afgevallen bladeren, boekweit- of cacaodoppen, vlasstrooisel…)

Zorg ervoor dat de bodem in het seizoen vochthoudend blijft en geef de eerste twee jaar bij weinig neerslag regelmatig water.

Planten in een pot

1. Kies een pot die groter is dan de oorspronkelijke pot.
2. Controleer of er een drainagegat in de bodem van de pot zit en breng vervolgens een drainagelaag van ongeveer tien centimeter aan (kleikorrels, grind…)
3. Dompel de plant onder in een ruime hoeveelheid water om het substraat volledig te verzadigen.
4. Maak een rijk en goed doorlatend mengsel, bijvoorbeeld van goede potgrond (2/3) en grof zand (1/3). Voeg een of twee handenvol compost en een handvol langwerkende meststof toe, zoals hoornmeel.
5. Vul de pot met het mengsel en laat ruimte vrij om de plant in het midden te plaatsen.
6. Vul aan met de rest van het mengsel, druk licht aan en geef overvloedig water.
7. Breng mulch naar keuze aan, organisch of mineraal, afhankelijk van de stijl van je inrichting.

Onderhoud en verzorging

De Tetrapanax is een plant die weinig onderhoud vraagt.

In de volle grond

• Zorg ervoor dat de grond rond de voet in het seizoen vochtig blijft en geef water bij hoge temperaturen en onvoldoende neerslag.
• Controleer regelmatig de mulch en vul deze indien nodig aan.
• Knip beschadigde of verdroogde bladeren weg wanneer ze ontsierend zijn.
• Je kunt je heester bemesten met een stikstofrijke meststof, twee keer per jaar (aan het begin van het voorjaar en aan het begin van het najaar)
• Bij strenge winterkou kun je de stam beschermen door er een vliesdoek omheen te wikkelen, eventueel gevuld met stro.

In een pot

• Geef je Tetrapanax in de eerste jaren minstens elke 2 jaar een grotere pot. Als je hem bijvoorbeeld in een pot van 10 tot 15 liter hebt geplant, zet hem dan het tweede jaar over in een pot van 35 tot 45 liter, zodat zijn woekerende wortelstelsel ruimte heeft om zich te ontwikkelen. Hoe groter de pot, hoe uitbundiger je plant zal groeien.
• In een pot droogt de grond sneller uit, dus het is essentieel om te voorkomen dat de plant volledig uitdroogt. In de zomer kan dagelijks water geven nodig zijn, bij voorkeur ‘s avonds.
• Om de luchtvochtigheid te verbeteren, kun je een schotel vullen met kleikorrels en deze onder water zetten. Plaats je pot vervolgens op deze laag. Als de lucht erg droog is, is het dagelijks besproeien van het blad een goede optie.
• Zet je pot in de winter indien mogelijk op een zonnige standplaats. Je kunt de stam ook omwikkelen met een vliesdoek om de winterhardheid bij strenge vorst te vergroten, of de pot in een vorstvrije, goed geventileerde en lichte ruimte zetten.
• Ververs aan het begin van het voorjaar de bovenste laag van de potgrond. Hierbij verwijder je de eerste centimeters grond en vervang je die door een verse, rijke substraatlaag. Maak van de gelegenheid gebruik om compost of organische meststof toe te dienen.

Het indrukwekkende blad van de rijstpapierplant (© Gwenaëlle David)

Vermeerderen

De Tetrapanax wordt vermeerderd door het afnemen van wortelopslag, door wortelstekken of door zaaien.

Wortelopslag afnemen

De Tetrapanax heeft een woekerend wortelstelsel en maakt regelmatig wortelopslag rond de hoofdtak. De eenvoudigste methode is daarom deze wortelopslag af te nemen. Doe dit tijdens de groeiperiode (voorjaar, zomer).

1. Steek met een scherpe spade een wortelopslag uit en zorg ervoor dat je zoveel mogelijk wortels behoudt.
2. Verwijder alle onderste bladeren, zodat er bovenaan slechts één of twee overblijven.
3. Plant de wortelopslag meteen in een pot die groot genoeg is om het wortelstelsel ruimte te geven om zich te ontwikkelen.
4. Geef water en zet de plant op een plek in de halfschaduw.
5. Houd het substraat vochtig en zorg ervoor dat de jonge plant in de winter niet aan strenge kou wordt blootgesteld.
6. Plant de jonge plant het volgende voorjaar in de tuin.

Wortelstekken

Wortelstekken is eveneens een methode die goed werkt. Doe dit in het vroege voorjaar of in het najaar.

1. Neem wortels met ongeveer de diameter van een dikke pen en snijd ze in delen van ongeveer 7 cm lang. Om later de juiste plant- richting te kunnen bepalen, snijd je het bovenste deel (aan de kant van de moerplant) horizontaal af en het onderste deel (aan het uiteinde van de wortels) schuin.
2. Maak een zeer luchtige potgrond van speciaal zaai- en stekgrond, of meng gewone potgrond met zand of, nog beter, met perliet of vermiculiet.
3. Steek de worteldelen in een grote pot op enkele centimeters van elkaar verticaal in het substraat, tot op 2/3 van hun lengte. Let erop dat je de stekken in de juiste richting plant (het schuine uiteinde naar beneden).
4. Geef water en bedek de pot met een dun laagje fijn grind.
5. Zet de stekken op een lichte en warme plek.
6. Houd ze vochtig totdat de eerste bladeren verschijnen.
7. Wanneer de nieuwe bladeren zich goed beginnen te ontwikkelen, verpot je de stekken in aparte potten en houd je het water geven goed in de gaten.
8. Plant ze het volgende voorjaar definitief op de gewenste plek.

Zaaien

Je kunt deze heester ook door zaaien proberen te vermeerderen.

De zaden zijn klaar om te worden gezaaid rond het einde van het najaar of aan het begin van de winter, wanneer ze rijp zijn. Omdat hun kiemkracht vrij kort behouden blijft, moet je niet te lang wachten met zaaien.

1. Zaai de zaden in aparte potten, op een diepte die gelijk is aan hun diameter. Gebruik luchtige potgrond, van het type ‘Speciaal voor zaaien’.
2. Geef water met een fijne broes en houd de potten warm.
3. Houd het substraat vochtig aan.
4. Wanneer de jonge planten hun eerste echte bladeren krijgen, verpot je ze in aparte kweekpotjes.
5. Plant ze vanaf het volgende voorjaar op hun definitieve plek, zodra het risico op late vorst is geweken.

Tetrapanax combineren in de tuin

De Tetrapanax is een heester die geliefd is bij liefhebbers van weelderige tuinen met een tropische uitstraling. Zijn grote, diep ingesneden bladeren veranderen een tuin snel in een kleine jungle aan het andere eind van de wereld.

• In deze context komt hij prachtig tot zijn recht naast de vingerplant, die eveneens decoratief blad heeft en in het najaar in vuur en vlam lijkt te staan. Met bladeren die nogal lijken op die van de Tetrapanax, maar met een compactere groeiwijze en tragere groei, versterkt de Fatsia de sfeer van een tropisch bos. De groene, crèmewit gespikkelde bladeren van een variëteit als ‘Spider’s Web’ komen bijzonder helder uit op een weinig verlichte plek. Natuurlijk zijn palmen zoals de winterharde Chinese waaierpalm of bananenplanten met hun grote bladeren hier helemaal op hun plaats naast de rijstpapierplant. Je kunt het enorme blad ervan ook laten concurreren met het al even uitbundige blad van een Gunnera. Speel met de vorm van het blad door de beplanting aan te vullen met Rodgersias, Colocasias of varens, waaronder de sculpturale Dicksonia antartica, en voeg wat kleur toe met de Begonia grandis, waarvan de stengels, bloemen en bladeren roze tot purperen tinten aannemen.
• Door zijn herkomst is de Tetrapanax zeer geschikt voor tuinen in Japanse stijl, waar hij kan samengroeien met bamboes, rododendrons en azalea’s. Ook onmisbaar zijn de Japanse esdoorns, met hun schitterende herfstkleuren. Nandina, Pieris en camelia’s maken het geheel mooi compleet, net als de herfstanemonen met hun late bloei. Tot slot vormen lage vaste planten zoals de Hosta met weelderig blad en de sierlijke, beweeglijke Hanokechloas tapijten die een prachtig kader vormen voor hun buren.

Jungle-effect met een Tetrapanax omringd door Rodgersias podophylla, een bananenplant, Colocasias en Begonias grandis

• Als hij wordt gekweekt in grote potten die zijn groei kunnen opvangen, komt de Tetrapanax ook goed tot zijn recht op terrassen, patio’s en balkons. Versterk zijn exotische uitstraling door hem te combineren met planten voor halfschaduw met een uitgesproken vormgeving (in aparte potten), waarvan het blad eveneens de aandacht trekt. Zet een Dryopteris erythrosora neer, een varen waarvan de wintergroene, fijn ingesneden varenbladeren in het voorjaar koperoranje uitlopen. In een zachte streek of als je de plant kunt laten overwinteren, verrijkt het purperen blad van een rode Ethiopische banaan het kleurenpalet. Omdat deze slechts tot -5 °C winterhard is, kun je beter kiezen voor de Japanse vezelbanaan, die ongeveer -15 °C kan verdragen, maar groen blad houdt. Denk ook aan bamboes. Zelfs woekerende soorten blijven in potten gemakkelijk onder controle. Door de onderste takken tot op het onderste derde deel weg te snoeien, laat je de zwarte halmen van een Phyllostachys nigra, het goudgeel van de variëteit ‘Aureocaulis’ of het staalblauw van de Fargesia ‘Blue Dragon’ beter uitkomen. Enkele exemplaren van Ophiopogon planiscapus ‘Nigrescens’ met zwart blad kunnen als bodembedekker dienen, en als je bloemen wilt, denk dan aan de siergember, waarvan de geurende bloemtrossen in warme tinten zich tussen de zomer en het najaar ontvouwen.