Wat is stratificatie?

Stratificatie: wat is het? Waar dient het voor?

De zaden van sommige planten moeten eerst een koudeperiode doormaken voordat ze kiemen, anders zouden de jonge planten zich in het najaar ontwikkelen en snel door de winter worden gedood. Dit verschijnsel van rustperiode is een bescherming die planten in de loop van hun evolutie hebben ontwikkeld om hun overleving te verzekeren en de soort in stand te houden.

Stratificatie heft de rustperiode op door het omhulsel rond de zaden aan te tasten. Dit omhulsel maakt ze ondoordringbaar voor lucht en water. Deze techniek wordt stratificatie genoemd, omdat de zaden meestal in schalen worden gelegd, in afwisselende lagen met zand: ‘in lagen’. Koude stratificatie wordt ook wel ‘vernalizatie’ genoemd. Deze vindt meestal plaats in januari of februari. Om de rustperiode op te heffen, moeten de zaden worden blootgesteld aan kou EN vocht (zoals in de natuur in de winter); alleen kou is niet voldoende. De zaden hoeven niet te bevriezen: de temperaturen mogen niet onder nul komen, maar moeten gewoon koel zijn, rond 4 °C.

Niet alle zaden hoeven echter te worden gestratificeerd en sommige moeten warm worden gestratificeerd (meestal bij 20-25 °C)

Voor welke soorten zaden?

De zaden die stratificatie nodig hebben, zijn over het algemeen afkomstig uit koude gebieden en vormen in het najaar zaden! De meeste zaden van fruitbomen moeten worden gestratificeerd: kers, pruim, perzik, appel, peer, walnoot, hazelaar, tamme kastanje… Dat geldt ook voor esdoorns, kiwi’s, rozen en hop. Bij vaste planten geldt dit voor gentianen, Zeeuwse knoopjes, akeleien, monnikskappen, eryngiums, duifkruiden, pimpernellen…

Tropische planten en zelfs mediterrane planten, die afkomstig zijn uit gebieden met een zeer zacht klimaat, hoeven niet koud te worden gestratificeerd!

Hoe doe je dat?

• Stratificatie in de koelkast

Dit gebeurt meestal in januari of februari, zodat de zaden aan het begin van het voorjaar klaar zijn om te worden gezaaid.

1. Vul een zaaibak met gezeefd zand (of met een mengsel van zand en turf in gelijke delen) en maak het licht vochtig.
2. Leg de zaden erin en houd voldoende afstand, zodat ze elkaar niet raken.
3. Dek af met een laagje zand dat licht vochtig is.
4. Je kunt meerdere lagen maken (vandaar de naam stratificatie) door deze handeling te herhalen: breng een laag zand van ongeveer 3 cm aan, vervolgens de zaden, daarna 3 cm zand, dan opnieuw een laag zaden enzovoort.
5. Doe de zaaibak in een luchtdichte plastic zak (bijvoorbeeld een diepvrieszak), om het vocht vast te houden.
6. Zet de zaaibak daarna in de koelkast. Afhankelijk van de soort duurt de stratificatie minimaal enkele weken, tot soms wel 2 of 3 maanden.
7. Controleer elke week de toestand van de zaden, want het is mogelijk dat sommige al in de koelkast beginnen te kiemen (haal deze er gerust uit en zaai ze). Controleer ook of er geen sporen van schimmel zijn.
8. Haal de zaaibak aan het begin van het voorjaar uit de koelkast en zeef het substraat om de zaden terug te vinden. Daarna hoef je ze alleen nog maar te zaaien!

In plaats van een zaaibak en zand te gebruiken, kun je de zaden ook in kleine plastic zakjes doen, samen met een vel keukenpapier dat je licht bevochtigt (of vochtig vermiculiet). Dit neemt veel minder ruimte in de koelkast in en maakt het mogelijk om een groter aantal verschillende soorten te bewaren. Bovendien zijn de zaden na afloop van de stratificatie veel gemakkelijker terug te vinden als ze klein zijn, dan wanneer je ze in het zand moet zoeken!

Voor koude stratificatie moet de temperatuur ongeveer 4 °C zijn. De duur varieert van enkele weken tot 3 à 4 maanden. Bij twijfel kun je de zaden tweeënhalve tot drie maanden stratificeren, omdat dit het meest overeenkomt met de natuurlijke omstandigheden van een echte winter… Het kan geen kwaad om de zaden langer dan nodig te stratificeren.

• Stratificatie buiten

Je kunt de zaden ook eenvoudig stratificeren door ze in het najaar in een pot te zaaien en deze voor de winter buiten tegen een muur op het noorden te zetten.

Deze methode wordt vooral gebruikt voor grote zaden, met name voor pitten en zaden van fruitbomen:

1. Neem een pot en leg er een laag licht vochtig zand in.
2. Leg vervolgens de zaden erop.
3. Dek af met zand. Je kunt eventueel meerdere afwisselende lagen van zaden en zand maken.
4. Zet de pot buiten tegen een muur op het noorden.
5. Dek de zaaibak af met draadgaas om de zaden tegen knaagdieren en andere dieren te beschermen.

Het nadeel van stratificatie buiten is dat de zaden meer worden blootgesteld aan vogels, knaagdieren, insecten enzovoort, die het substraat kunnen omwoelen en de zaden kunnen opeten. Om ze te beschermen, kun je de potten of zaaibakken hoger plaatsen, bijvoorbeeld op een tafel, en er fijn draadgaas overheen leggen om te voorkomen dat vogels en knaagdieren het substraat omwoelen.

Er bestaat nog een andere techniek om de rustperiode te doorbreken: scarificatie. Je beschadigt de zaadhuid door de zaden over schuurpapier te wrijven. Hierdoor wordt het zaad doorlaatbaar voor water en lucht en wordt het ontkiemen op gang gebracht. Sommige zaden, met name die van de Proteaceae (Callistemon, Protea…), moeten ten slotte met vuur worden behandeld! (In de natuur kiemen hun zaden na een brand.) We spreken dan van pyrofytische planten.