Eupatorium: planten, telen en onderhouden

Beschrijving en plantkunde

Het geslacht Eupatorium behoort tot de grote composietenfamilie. Deze grote vaste planten komen allemaal oorspronkelijk uit Noord-Amerika, met uitzondering van Eupatorium cannabinum, dat uit Europa afkomstig is.

Koninginnenkruid is een sterke vaste plant met een bossige groeiwijze, die van nature groeit in koele tot zelfs vochtige milieus. De plant gedijt spontaan in moerassige weilanden, sloten of onder bomen en struiken en doet het uitstekend in onze tuinen, aangeplant langs een vijver.

De opgaande stengels, vaak purperrood van kleur, dragen bladverliezend loof dat min of meer diepgroen is en bij Eupatorium coelestinum en Eupatorium rugosum ‘Braunlaub’ geel of bruin verkleurt. De variëteit Eupatorium rugosum ‘Chocolate’ heeft in de zomer een heerlijke chocoladekleur, voordat het loof groen wordt wanneer de bloei verschijnt.

Het loof van koninginnenkruid is meestal fijn lancetvormig en licht getand, hoewel deze speerpuntvorm bij Eupatorium coelestinum of rugosum breder uitloopt. Het stengelomvattende koninginnenkruid valt bijzonder op door de paren tegenoverstaande, ongesteelde bladeren, die de indruk wekken alsof de stengels erdoorheen zijn gestoken. De Europese soort is een bijzonder geval: E. cannabinum onderscheidt zich met gedeelde bladeren die lijken op die van hennep en de plant een wat wildere uitstraling geven dan de andere soorten.

Eupatorium cannabinum – botanische illustratie

De bloei van koninginnenkruid bestaat uit elegante tuilen in roze, witte of purperen tinten, met een lichte en luchtige uitstraling. Deze verschijnt vanaf juli, maar laat soms op zich wachten. De plant weet dit echter goed te maken met haar snelle en krachtige groei, die zorgt voor een prachtige bloei tot het einde van de zomer en soms zelfs tot in oktober, afhankelijk van de soort.

De zeer nectarrijke bloemen van Eupatorium trekken talrijke vlinders en bestuivende insecten aan, waardoor de plant een waardevolle bondgenoot langs de moestuin is. Deze sterke en winterharde vaste plant doet het ook uitstekend in een border of brede borderrand, alleen of gecombineerd met andere planten voor vochtige grond. Grote soorten, zoals het purperen koninginnenkruid dat 2 m hoog wordt, zijn bijzonder geschikt als achtergrondplant. Met zijn hoogte van 80 cm komt Eupatorium coelestinum daarentegen goed tot zijn recht aan de rand van een border in een natuurlijke tuin.

Koninginnenkruid is gemakkelijk in de omgang en groeit in al onze streken, op voorwaarde dat de grond vochtig blijft, zelfs tijdens de droogste zomers. Afgezien van deze voorwaarde, die onmisbaar is voor een mooie bloei, heeft deze vaste plant geen onderhoud nodig en zaait hij zich zelfs spontaan uit. Zodra de plant aan het einde van het najaar is opgedroogd, hoef je haar alleen nog maar terug te knippen en te wachten tot het volgende voorjaar!.

Verschillende bladsoorten van koninginnenkruid: Eupatorium perfoliatum, Eupatorium rugosum ‘Chocolate’, Eupatorium cannabinum ‘Plenum’, Eupatorium rugosum, Eupatorium maculatum ‘Atropurpureum’.

Soorten en variëteiten

Eupatorium cannabinum Plenum - Koninginnekruid

Deze soort dankt haar naam aan haar loof, dat doet denken aan dat van cannabis. Haar wijnrode stengels worden bekroond door grote gevulde bloemen in tuilen. De kleur oudroze tot violetroze steekt prachtig af tegen haar diepgroene loof.

• Bloeitijd september tot november
• Uiteindelijke planthoogte 1,50 m

Productfiche bekijken

Eupatorium coelestinum - Leverkruid

Deze compacte vaste plant biedt vanaf juli een prachtige bloei met de vorm van blauwachtige pompons die een diameter van 10 cm kunnen bereiken. Haar zeer diepgroene, bladverliezende loof verkleurt tijdens de bloei naar chartreusegroen.

• Bloeitijd augustus tot november
• Uiteindelijke planthoogte 80 cm

Productfiche bekijken

Eupatorium maculatum Atropurpureum - Koninginnenkruid

Deze grote vaste plant onderscheidt zich van soortgenoten door haar bijna zwarte, purperen stengels. Haar grote bloeiwijzen hebben eveneens een zeer intense purperen kleur, die prachtig afsteekt tegen haar diepgroene loof.

• Bloeitijd september, oktober
• Uiteindelijke planthoogte 2 m

Productfiche bekijken

Eupatorium perfoliatum - Doorgroeid leverkruid

Deze sterke vaste plant biedt een bijzonder schouwspel met haar paren tegenoverstaande bladeren die zonder bladsteel aan de stengels vastzitten. Haar bloei in grote crèmewitte tuilen verspreidt een lichte vanillegeur. Haar geneeskrachtige eigenschappen worden veel gebruikt in de fytotherapie.

• Bloeitijd september tot november
• Uiteindelijke planthoogte 1,10 m

Productfiche bekijken

Eupatorium rugosum Braunlaub - Koninginnekruid

Deze grote vaste plant heeft indrukwekkend bladverliezend loof, waardoor ze een zeer bossige groeiwijze krijgt. Haar grote groene bladeren kleuren in het voorjaar bruin, net als haar witte bloeiwijzen aan het einde van de zomer.

• Bloeitijd september, oktober
• Uiteindelijke planthoogte 1 m

Productfiche bekijken

Eupatorium rugosum Chocolate - Koninginnekruid

Deze variëteit dankt haar naam aan de chocoladebruine kleur van haar loof, dat aan het einde van de zomer groen kleurt. Haar bloei in zachte tuilen met kleine witte bloemen wordt gedragen door stengels met een intense purperkleur.

• Bloeitijd oktober, november
• Uiteindelijke planthoogte 1,20 m

Productfiche bekijken

Koninginnenkruid planten

Waar planten?

Koninginnenkruid is een zeer winterharde (tot -15 °C) vaste plant die zich aanpast aan al onze klimaten, op één voorwaarde: de bodem moet vochthoudend tot vochtig zijn en vooral nooit uitdrogen. In droge grond verwelkt de plant snel en krijgt het loof een verschroeide uitstraling. Hoewel de voorkeur uitgaat naar zware, kleiige bodems, kan de plant ook gedijen in gewone, vochthoudende en goed gedraineerde tuingrond.

Afgezien van deze eis is koninginnenkruid niet veeleisend. De pH van de bodem en luchtvervuiling maken niet uit: de plant vestigt zich gemakkelijk in elke tuin. In de stad is ze bijzonder geschikt om een wat wilde uitstraling te geven en de biodiversiteit te bevorderen. Koninginnenkruid is namelijk zeer rijk aan nectar en trekt dan ook zeker bestuivende insecten aan, vooral vlinders.

De bloemen van koninginnenkruid zijn zeer rijk aan nectar.

Kies voor heldere kleuren en een mooie bloei bij voorkeur een standplaats in de volle zon. Koninginnenkruid komt van nature echter ook voor aan bosranden en verdraagt daarom halfschaduw.

We raden af om de plant in een pot te kweken, want daarin komen de bossige groeiwijze en de ietwat wilde uitstraling van deze sterke vaste plant niet tot hun recht. Koninginnenkruid doet het daarentegen uitstekend in een border, achterin of om er hoogte aan te geven, maar ook in een bloemenweide, een bloembed of zelfs als solitair. Door de voorkeur voor vochtige bodems is de plant ook ideaal voor de rand van een oever of vijver.

Wanneer koninginnenkruid planten?

Koninginnenkruid plant je idealiter tussen februari en april. Let op als je in een bergklimaat woont: jonge scheuten kunnen gevoelig zijn voor de laatste strenge vorstperiodes. De plant kan ook in het najaar worden geplant, tussen september en november, vooral in warmere klimaten, zoals het mediterrane klimaat.

Hoe planten?

• Maak de bodem diep los met behulp van een spitvork.
• Verbeter de grond door er goed verteerde compost doorheen te mengen.
• Graaf een plantgat dat drie keer zo groot is als de wortelkluit.
• Zet de plant op haar plaats en zorg ervoor dat de wortelhals, het verbindingspunt tussen de wortels en de stengel, gelijk met het grondoppervlak komt.
• Druk de grond aan en geef royaal water.

We raden een plantdichtheid van 3 tot 5 planten per m² aan voor een mooi bossig effect.

Onderhoud

In vochthoudende, rijke en kleiige grond heeft koninginnekruid geen onderhoud nodig. In gewone tuingrond bevordert een kleine hoeveelheid compost aan het begin van het voorjaar de hergroei.

Let op: in droge grond groeit koninginnekruid slecht en verwelkt het snel. Geef dan regelmatig water om de grond rond de voet van je planten constant vochtig te houden. Breng mulch aan om de verdamping van het water en dus de watergift te beperken. Een uitstekende manier om bijvoorbeeld je grasmaaisel te hergebruiken!

Gedroogde pollen: Eupatorium cannabinum / Eupatorium maculatum ‘Atropurpureum’.

Breng de droge pol in elk geval aan het einde van het najaar of begin van de winter terug tot de grond. Zo behoudt de plant het volgende voorjaar een compacte groeiwijze. Knip elke plant op 10 cm boven de bodem af wanneer hij niet meer sierlijk is, tussen november en januari. Mulchen is niet nodig, want de plant is winterhard tot -15 °C.

Koninginnekruid staat erom bekend zich gemakkelijk uit te zaaien. Daar kun je je voordeel mee doen in een bloemenweide, maar in een border kan het voor problemen zorgen. Toch is er niets verontrustends aan de hand: de jonge planten zijn gemakkelijk uit te trekken en dus eenvoudig te verwijderen als ze te talrijk worden. Je kunt zelfuitzaai ook voorkomen door de uitgebloeide bloemen geleidelijk te verwijderen. Tegelijkertijd stimuleer je daarmee de vorming van nieuwe bloemen.

Let in het voorjaar op naaktslakken, die dol zijn op alle jonge scheuten die boven de grond uitkomen. Heb je last van een invasie van slakken, behandel de planten dan met een slakkenbestrijdingsmiddel dat geschikt is voor gebruik in de biologische landbouw, zoals Ferramol. Afgezien daarvan is deze vaste plant bestand tegen zowel ziekten als plagen.

Vermeerderen: zaaien en delen

Koninginnekruid vermeerdert zich gemakkelijk door zaai of scheuren.

Zaden van koninginnekruid zaaien

Koninginnekruid zaait zich spontaan uit. Als je de jonge planten wilt verplanten, wacht dan tot ze voldoende ontwikkeld zijn, in september-oktober.

Je kunt ook de zaden verzamelen zodra de bloemen goed droog zijn. Bewaar ze droog en beschermd tegen het licht en zaai ze in het voorjaar, tussen maart en mei, zodra het risico op vorst geweken is:

• Zaai fijn uit in zaaibakjes met zaai- en stekgrond.
• Plaats het zaaibakje onder koud glas totdat de kiemplanten ongeveer tien centimeter hoog zijn.
• Verspeen ze dan in afzonderlijke kweekpotjes.

Uitplanten in de volle grond gebeurt in het najaar, of in het daaropvolgende voorjaar in klimaten met strenge winters, met name in de bergen.

Koninginnekruid scheuren

Koninginnekruid is een vaste plant die gemakkelijk kan worden gescheurd in het begin van het voorjaar, tussen maart en april. Ga hiervoor als volgt te werk:

• Graaf de pol uit met een goed scherpe spade.
• Verdeel de pol in meerdere delen en zorg ervoor dat elk deel voldoende wortels heeft.
• Plant de delen meteen opnieuw en geef water.

Eupatorium combineren in de tuin

Koninginnekruid is een ideale plant om de rand van een vijver, een niet-overstroomde oever of een vochtige sloot te laten bloeien. Kies bijvoorbeeld de Eupatorium cannabinum ‘Plenum’, die er wat wilder uitziet dan soortgenoten. Profiteer ook van zijn landelijke uitstraling en woekerende karakter door hem in een bloemenweide te planten, waar zijn bijen aantrekkende aanwezigheid vlinders en andere bestuivers zal bekoren. Daar komt hij uitstekend tot zijn recht als solitair, of in gezelschap van andere planten voor vochtige bodems, zoals grote kattenstaarten of wederiken.

Een voorbeeld van een combinatie op vochtige grond: Lysimachia ephemerum, Lythrum salicaria, Eupatorium cannabinum ‘Plenum’.

Door zijn snelle groei is het een perfecte plant om snel een dichte, groene achtergrond in een border te creëren. Combineer het intense purper van de stengels en bloemen van de Eupatorium maculatum ‘Atropurpureum’ met Echinacea purpurea ‘Magnus’. Zorg voor contrast en luchtigheid met de zachte witte aren van Veronicastrum virginicum var. album en de zijdeachtige pollen van Stipa tenuifolia. Maak deze landelijke uitstraling compleet en geef haar nog meer reliëf door enkele planten Patagonisch ijzerhard toe te voegen, met een zeer luchtige bloei in mauve pluimen.

Een mooi idee voor een combinatie in een gemengde border: Sedum ‘Autumn Joy’ (syn. ‘Herbstfreude’), Echinacea purpurea, Eupatorium maculata ‘Atropurpureum’, Perovskia ‘Blue Spire’.

De verfijnde kleur van het loof van de Eupatorium rugosum ‘Chocolate’ is ook een uitstekende manier om planten met lichter loof, zoals het anijsgroen van een hosta, te accentueren. Het vormt ook een elegant contrast met witte bloei. Kies dan voor hoge bloemen, zoals de elegante trossen van de Cimicifuga.

De Eupatorium coelestinum komt uitstekend tot zijn recht in een border met pasteltinten, gecombineerd met dahlia’s, petunia’s of asters, die eveneens van vochthoudende bodems houden.

Een voorbeeld van een combinatie: Miscanthus sinensis ‘Red Chief’, Aster ‘Pink Buttons’, Eupatorium coelestinum, Dahlia ‘Crème de Cassis’.

Tot slot zorgt een solitaire aanplant voor een mooi blikvanger in je tuin. Kies dan uit de hoogste variëteiten, die tot 2 m hoog kunnen worden (E. cannabinum of maculatum).

Wist je dat?

Het koninginnekruid is een van de kenmerkende planten in de tuin van Piet Oudolf, de beroemde landschapsarchitect van de ‘Hollandse Nieuwe Golf’. Zijn naturalistische tuinen bestaan uit talrijke variëteiten van vaste planten en grassen, die met ongeëvenaarde kunstzin zijn geselecteerd om een voortdurend veranderend decor van een ‘prairietuin’ te creëren.

In Hummelo steekt Eupatorium maculatum ‘Riesenschirm’ tussen de vele variëteiten die in deze naturalistische lusthof worden geteeld, met zijn volle hoogte van 2 m boven alles uit. De plant biedt met haar grote bloeiwijzen in zeer diep purperroze een van de meest verfijnde schouwspelen.

Historische anekdote

Het koninginnekruid dankt zijn naam aan Mithridates VI Eupator, een koning die heel lang geleden in Perzië regeerde, rond 110 v.Chr. De vorst, die bang was om vergiftigd te worden en ervan overtuigd was dat zijn tegengif hem immuniteit verleende, zou regelmatig een bereiding op basis van koninginnekruid (Eupatorium cannabinum) hebben ingenomen. Er is echter niets dat bewijst dat de betreffende plant niet werd verward met de agrimonie, die qua vorm sterke gelijkenissen vertoont en bovendien talrijke geneeskrachtige eigenschappen heeft.