Platanus acerifolia - Gewone plataan

De Platanus (x) acerifolia is niets anders dan de gewone plataan of esdoornbladige plataan, deze imposante bladverliezende boom die sinds de 18e eeuw op grote schaal in Frankrijk is aangeplant. Hij is herkenbaar aan zijn brede kroon, zijn hoge gestalte, zijn grote handvormige bladeren met een glanzend groene kleur en zijn stam bedekt met een schors die op unieke wijze afschilfert in grote platen, waarbij lichte geel tot witte zones zichtbaar worden. Met een snelle groei, winterhard, zeer tolerant ten opzichte van de bodem en goed aangepast aan droogte in de zomer, is de plataan een boom zonder eisen en universeel gewaardeerd om de schaduw die hij in de zomer biedt.

De Gewone plataan is ontstaan uit een kruising van de westerse plataan (Platanus occidentalis), afkomstig uit Noord-Amerika, en de oosterse plataan (Platanus orientalis) die van nature voorkomt in Zuidoost-Europa en West-Azië. Deze kruising vond plaats in Spanje (vandaar de andere naam Platanus (x) hispanica voor deze boom), maar ook in Engeland rond 1650. Vrijwel steriel geeft deze hybride maar heel weinig levensvatbare zaden en vermeerdert zich voornamelijk door stekken. Zijn levensduur loopt in de honderden jaren.

De Esdoornbladige plataan bereikt doorgaans een hoogte van 30 m bij een breedte van 20 m, afhankelijk van de groeiomstandigheden. Een opmerkelijke boom, aangeplant in de Gard (Frankrijk), bereikt echter een hoogte van 55 m. Hij ontwikkelt een brede stam met een wisselend aanzien, meer of minder slank of gedrongen. De kroon is breed en luchtig, ondersteund door robuuste gesteltakken die weinig opgericht zijn. De karakteristieke schors barst open in grote schubben, waardoor lichte zones zichtbaar worden. De plataan draagt grote, leerachtige en glanzende bladeren van een middengroene kleur, die wel 20 cm breed kunnen worden, ingesneden in 3 of 7 puntige en weinig getande lobben. Ze worden geel en daarna bruin in het najaar voordat ze afvallen. Ze verteren zeer moeilijk, wat tuiniers vaak dwingt tot lange sessies van bladruimen. In het voorjaar zijn de jonge scheuten bedekt met lichtbruine haren die irriterend kunnen zijn voor de ogen, keel en luchtwegen. De bloei, met een ongebruikelijk uiterlijk, vindt plaats in mei: de bloemen zijn verenigd in 'bolletjes' die aan een lange steel hangen. Bij de plataan zijn de vrouwelijke en mannelijke bloemen gescheiden maar aanwezig op dezelfde boom. Na bestuiving door de wind geven de vrouwelijke bloemen minuscule vruchten, nootjes genaamd, omgeven door pluis. Deze merkwaardige vruchtclusters in bolvorm blijven lang aan de twijgen hangen na de bladval.

De gewone plataan past zich wonderbaarlijk goed aan aan alle grondsoorten, ook in vervuilde stedelijke gebieden of in de zeer droge streken van Zuid-Frankrijk, en hij verdraagt snoei als deze goed wordt uitgevoerd. Al deze kwaliteiten verklaren zeker zijn succes als parkboom, schaduwboom of laanboom. Helaas wordt deze reus, waarvan men dacht dat hij onverwoestbaar was, aangevallen door verschillende exotische plagen en ziekten: twee dodelijke schimmels die de oorzaak zijn van de kankerstamziekte en zwarte vlekken, evenals de plataanvijgbladwants, een zuigend insect dat wordt beschouwd als een waarschijnlijke verspreider van de ziekten. Zoals vaak het geval is, worden deze epidemieën bevorderd door de dicht op elkaar staande aanplant en de massaal en zonder bijzondere voorzorgsmaatregelen uitgevoerde snoeiwerkzaamheden. De plataan blijft niettemin een zeer interessante plant, die een hele kleine, onbekende fauna herbergt onder en op zijn vreemde, welwillende schors.