Permacultuur in de moestuin: onze gids per seizoen

Winter in de permacultuurmoestuin

De winter wordt vaak gezien als een rustperiode voor de tuin, maar voor een permacultuurmoestuin is het eerder een cruciale fase van voorbereiding en onderhoud. Dit is het ideale moment om het afgelopen seizoen te evalueren en de komende maanden te plannen.

1- De bodem verrijken en de teeltzones voorbereiden

• Dit is hét moment om na te denken over de herinrichting van je tuin en moestuin. Door de afname van de vegetatie heb je een vrij uitzicht, ideaal om nieuwe plantzones voor te bereiden en de indeling van de ruimtes opnieuw te bekijken.
• Benut deze vrije ruimte als je structuren wilt bouwen voor een verticale moestuin en er stokbonen, komkommers, pompoenen, een druif, kiwi’s en andere voedzame klimplanten tegenop wilt laten groeien.
• Na een intensief teeltseizoen kan de bodem verdicht en minder luchtig zijn. Maak de bodem los met gereedschap zoals een biovork of grelinette om de teeltzones te beluchten zonder de levende bodemlagen te verstoren, in overeenstemming met de principes van de permacultuur.
• Verrijk de bodem door compost en eventueel groenbemesters toe te voegen, zoals klaver of mosterd, die aan het einde van de winter, meestal vóór het voorjaar, ondergewerkt kunnen worden om de grond te voeden.
• Bedek de teeltzones en de voet van bomen en fruitheesters met mulch om hun wortelstelsel tegen de kou te beschermen.

2- Bereid je zaai voor

• Plan vervolgens je zaai en aanplant en denk daarbij na over vruchtwisseling en goede combinaties. In de permacultuur vermijd je monocultuur en geef je de voorkeur aan een mix van families om bodemuitputting te voorkomen en de overdracht van ziekten te beperken.
• Begin zo snel mogelijk met de voorbereiding van je teelten voor komend voorjaar (meestal al vanaf februari) en zaai binnenshuis (voorjaarssla, tomaten…), maar ook in een warme of koude kas (bloemkool, prei…) en laat de aardappelen voorkiemen.

De tip van Ingrid: Maak gerust elk jaar opnieuw een plattegrond van je moestuin, zodat je weet wat waar is geplant. Noteer ook welke groenten en vruchten goed hebben opgebracht en welke combinaties wel of niet werkten, om je opbrengst te verbeteren.

3- Aanplanten in de tuin

• Plant fruitbomen en vaste planten met blote wortel in een zacht klimaat. Kies in gebieden met strenge winters voor aanplant wanneer er de komende 2 à 3 dagen geen vorst wordt voorspeld en bedek de bodem rond deze nieuwe aanplant met mulch.
• Benut de rustperiode van de vegetatie om de frambozenstruiken en kruiden zoals munt en citroenmelisse en bepaalde vaste planten te scheuren.
• Bescherm vorstgevoelige moestuinplanten met een tunnel of een vliesdoek.

4- Zorg voor de fauna

• Ook vogels en nuttige insecten moeten de winter overleven, terwijl voedsel in de tuin schaars wordt. Help ze door voederbakken te plaatsen en zorg ervoor dat er waterpartijen zijn die niet bevriezen (lees voor meer informatie ons artikel hierover: Hoe geef je vogels in de zomer en winter water?).
• Plaats insectenhotels, een schuilplek voor egels en een vleermuizenkast en maak de nestkasten voor vogels schoon.

Het voorjaar in de permacultuurmoestuin

De lente is het seizoen dat de tuinier en zijn moestuin wakker maakt. De langere dagen en de stijgende temperaturen zorgen voor een gunstige omgeving voor de groei van planten. Hier moet je op letten:

1- Maak je bodem wakker en schat je waterbehoefte in

• Maak de grond los in nieuwe teeltzones of als je dit in de winter door de weersomstandigheden niet hebt kunnen doen. Gebruik hiervoor bij voorkeur een biovork of grelinette, zodat je de grond niet omkeert en het bodemleven behoudt.
• Om vooruit te lopen op de waterbehoefte van je tuin tijdens de warmere maanden, kun je nu al oplossingen zoals een systeem voor regenwateropvang of een irrigatiesysteem overwegen en installeren. Zo verbruik je minder water en verzorg je tegelijk je moestuin. Denk ook aan Oya’s: deze ingegraven terracotta potten geven langzaam en regelmatig water af aan de planten, waardoor je minder hoeft te sproeien en het vocht in de bodem behouden blijft. Lees ons artikel over Oya’s en onze handleiding om zelf een Oya te maken om de tuin water te geven.
• Vernieuw of vul de mulch aan rond de planten en op je teeltzones om de bodem vochtig te houden voor de komende zomer.

2- Verrijk de bodem en gebruik groenbemesters

• Als je je bodem in de winter nog niet hebt verrijkt, is dit het moment om dat te doen! Gebruik goed verteerde compost en doe indien nodig een pH-test om de zuurgraad of alkaliteit van de bodem aan te passen.
• Aan het einde van de winter en het begin van de lente is het ook tijd om de groenbemesters (smeerwortel, klaver, mosterd of andere) die je in het najaar hebt gezaaid, onder te werken.

3- Tijd voor de eerste aanplant en het zaaien

Voor half mei:

• Houd de planten steeds beschut tegen de kou en wacht tot het risico op late vorst volledig is geweken. Zaai in de kas de pompoenen, courgettes, meloenen, aubergines en andere warmtebehoeftige planten.
• Afhankelijk van je regio en het klimaat kun je beginnen met het zaaien in de volle grond van groenten die (niet al te veel) kou verdragen, zoals radijs, spinazie, bonen, erwten en wortels. Ook eenjarige planten zoals Oost-Indische kers zijn nu aan de beurt. Bij late vorst kun je een vliesdoek, een trektunnel of zelfs gewoon een oud laken gebruiken om je jonge planten te beschermen.

Na half mei:

• Zodra het risico op vorst is geweken, kunnen de zaailingen die in de winter binnen of in de kas zijn opgekweekt, worden uitgeplant. Doe dit voorzichtig om een verplantingsschok te voorkomen en laat ze afharden door ze geleidelijk aan de omstandigheden buiten bloot te stellen. Je kunt nu ook de groentezaden rechtstreeks in de volle grond zaaien.
• De voorgekweekte aardappelen kunnen eveneens in de moestuin worden geplant, onder een mooie laag mulch.

De tip van Ingrid: in de permacultuur is het essentieel om de gewassen dicht op elkaar te planten om te voorkomen dat de grond onbedekt blijft. Wissel bovendien de plantenfamilies af om monocultuur en uitputting van de bodem te voorkomen en de verspreiding van ziekten te beperken. Denk aan begeleidende planten, zoals bijvoorbeeld de combinatie van de ‘drie zussen’: maïs, stokbonen en pompoenen.

4- Zorg voor de biodiversiteit

• Nuttige insecten zoals bijen en lieveheersbeestjes verschijnen weer. Denk eraan om drachtplanten (bernagie, paardenbloem, goudsbloem, lavendel enzovoort) en insectenhotels te plaatsen als je dat nog niet hebt gedaan.
• Verminder geleidelijk het voedsel dat je de vogels geeft, maar alleen wanneer je merkt dat er voldoende insecten in de tuin zijn waarmee ze zichzelf kunnen voeden.

Links: combinatieteelt van stokbonen en maïs. Rechts: Oya’s

De zomer, tussen overvloed en watertekort

De zomer is het seizoen van de belangrijkste oogsten in de moestuin. Kleuren en smaken zijn volop aanwezig, maar het is ook een cruciale periode om het water in de gaten te houden (en niet alleen het water in je glas!). In de permacultuurmoestuin is dit wat je in de gaten moet houden:

1- Waterbeheer en microklimaten

• In dit seizoen wordt waterbeheer een belangrijke zorg voor je geliefde moestuinplanten. Er is niets beter dan technieken zoals druppelirrigatie of Oyas (die we in het voorjaar hebben besproken) voor een efficiënt gebruik van water.
• Als je de tuin water moet geven, kun je het water uit je gieters het beste laat op de avond geven.
• Denk er ook aan je planten goed te mulchen om verdamping van water te beperken onder de felle zonnestralen.
• Je kunt ook microklimaten creëren door hoge planten te gebruiken om kleinere planten schaduw te geven en zo verdamping te beperken.

2- Oogst en opeenvolgende teelten

• Het is tijd om de vruchten van je werk te oogsten. Zomergroenten zoals tomaten, courgettes en aubergines zijn klaar om geplukt te worden.
• Benut deze periode om je eigen groentezaden te oogsten, ze te laten drogen en ze te bewaren voor volgend jaar.
• Overweeg na een oogst groenten voor de winter of snelgroeiende groenten opnieuw te planten of te zaaien voor opeenvolgende teelten.
• Vergeet niet om de groenbemesters te zaaien (bijenvoer, voederwikke, klaver, mosterd, enzovoort) om de grond te verrijken zonder deze onbedekt te laten. Lees hierover gerust ons artikel: “Groenbemesters: waarom en hoe?“.
• Eind augustus en begin september is ook het moment om aromatische planten en fruitheesters onder glas te stekken.

3- De biodiversiteit behouden

• Het is niet omdat het zomer is dat je de biologische bestrijders moet vergeten! Honinggevende bloemen, zoals lavendel of goudsbloem, kunnen bestuivers en natuurlijke vijanden van plaaginsecten aantrekken en zo bijdragen aan een evenwichtig tuinecosysteem. Bovendien kun je ze gebruiken in de keuken of als kruidenthee.

De tip van Ingrid: De zomer is ook het ideale moment om alvast na te denken over het bewaren van je oogst. Drogen (van aromatische planten en groenten), inmaken of invriezen zijn methoden om te overwegen, zodat je het hele jaar door van je groenten en fruit kunt genieten.

Najaar in de permacultuurmoestuin

De herfst wordt vaak gezien als het einde van de cyclus in de moestuin, maar in de permacultuur is het ook een nieuw begin. Hier volgen enkele belangrijke tips voor dit overgangsseizoen:

1- Oogst, zaai en planten

• De herfst is het oogstseizoen van veel late groenten en fruit, zoals appels, druiven, de laatste tomaten, pompoenen en nog veel meer.
• Sommige gewassen, zoals knoflook, wintersla, prei, uien en spinazie, kun je in de herfst zaaien of planten voor een oogst in het voorjaar. 
• Je kunt nog steeds groenbemesters zaaien om te voorkomen dat wilde kruiden de onbenutte teeltplekken voor de winter overwoekeren.
• Dit is ook het juiste seizoen om fruitbomen en -heesters, in een pot of met blote wortel, meerjarige groenten en kruiden in de tuin te planten.
• Mulch (daar is hij weer) beschermt de wortels tegen de kou die eraan komt. Gebruik gerust je grasmaaisel en snoeiafval van het einde van het jaar.
• Denk eraan vorstgevoelige planten of planten in een pot tegen de kou te beschermen met vliesdoek, een tunnel of door ze eenvoudigweg naar een kas te verplaatsen.

2- De balans opmaken

• Neem de tijd om het afgelopen seizoen te evalueren. Welke groenten hebben goed geproduceerd? Welke combinaties werkten goed? Dit is ook het moment om je vruchtwisseling voor het volgende jaar te plannen.

3- De bodem voorbereiden en lasagneheuvels aanleggen

• De herfst is de perfecte periode om je bodem voor te bereiden op het volgende jaar, vooral als je wilt experimenteren met teelt op een heuvel. Door lasagneheuvels aan te leggen en verschillende organische materialen, zoals gevallen bladeren, compost en stalmest, op elkaar te stapelen, verrijk je de bodem en verbeter je de structuur ervan. Alles krijgt in de winter de tijd om goed te verteren, zodat er in het voorjaar een vruchtbare bodem ontstaat.

4- De fauna ondersteunen

• Blijf waterpartijen en voedsel aanbieden aan vogels en andere nuttige dieren. Zij helpen je door de populatie plaaginsecten onder controle te houden.
• Als je dat nog niet had gedaan, bouw dan insectenhotels om deze kleine biologische bestrijders in de tuin voor de winter te beschutten.
• In plaats van ze uit te trekken, kun je planten met holle stengels en vallend blad (bijvoorbeeld venkel of moederkruid) ook laten staan; ze vormen een natuurlijke schuilplaats voor insecten.

De tip van Ingrid: Verwaarloos de gevallen bladeren, die overvloedig neerdwarrelen, niet. Ze vormen uitstekende mulch of kunnen aan je compost worden toegevoegd als rijke bron van organische stof.

Observeren in elk seizoen

In elk van de seizoenen die we zojuist hebben doorgenomen, is er één essentieel punt dat we niet mogen vergeten: observeren! Observeer in de loop van de maanden de baan van de zon en de schaduwen die in je moestuin ontstaan, ontdek het schouwspel van de insecten die je tegenkomt, bestudeer de inheemse planten en de planten die spontaan in de tuin opkomen, proef je groenten en neem de tijd om je te verwonderen. Want dat is een van de principes van permacultuur.