Alles over cryptogame ziekten

Definitie van een cryptogame ziekte

Schimmelziekten zijn het gevolg van besmetting van een plant door een parasitaire schimmel. Ze vormen het grootste aandeel van de ziekten die in de tuin voorkomen en treffen vrijwel alle planten: eenjarige planten, vaste planten, heesters, bomen, sierplanten, moestuinplanten of fruitbomen. Tot de meest gevoelige planten behoren bijvoorbeeld rozen, tomaten, aardappelen, wijnstokken, appelbomen en perenbomen.

De verspreiding vindt plaats via de sporen van schimmels, die door de wind, regen, dieren of de tuiniers zelf kunnen worden vervoerd. Sporen kunnen ook nog in de bodem aanwezig zijn na een eerdere besmetting. Door deze manier van voortplanten zijn het zeer besmettelijke ziekten die van de ene plant op de andere kunnen overgaan.

De sporen dringen op verschillende manieren de plant binnen:

• via de natuurlijke openingen (huidmondjes van de bladeren, lenticellen)
• via wonden, veroorzaakt door insectenvraat, na het snoeien, door beschadigingen als gevolg van wind of vorst enzovoort.
• via de wortels

Sommige schimmels kunnen zelfs de beschermende laag (cuticula) van de bovengrondse delen van de plant doordringen. Zodra de schimmel zich heeft gevestigd, ontwikkelt hij zich na een incubatieperiode via draden (mycelium) door snel te kiemen en zich tussen de cellen te vertakken. Op dat moment verschijnen de eerste symptomen van de ziekte.

Na verloop van tijd sterven de weefsels af, stroomt het sap niet meer goed en raken de vaten verstopt. De gevolgen zijn niet altijd dodelijk, maar verzwakken de aangetaste plant, soms tot ze afsterft, en leiden tot een kleinere of zelfs volledig mislukte oogst.

Rozen zijn bijzonder gevoelig voor schimmelziekten.

De belangrijkste schimmelziekten

Sommige van deze ziekten komen bijzonder veel voor in de tuin. Ze zijn te herkennen aan min of meer gekleurde vlekken die op de bovengrondse delen van de plant verschijnen, of aan kenmerkende vervormingen.

• Valse meeldauw tast meestal tomaten, aardappelen, uien, wijnstokken en rozen aan. De ziekte veroorzaakt bruine vlekken of schimmelplekken, soms met een gele rand, op de bladeren. Er kan ook een witte viltlaag verschijnen. De schimmel veroorzaakt uiteindelijk het uitdrogen en rotten van de plant.
• De grauwe schimmel of botrytis komt zowel in de moestuin voor (aardbeien, courgettes, meloenen,…) als in de siertuin (rozen, geraniums, sleutelbloemen,…) en in de boomgaard (frambozen, appelbomen,…). De ziekte is te herkennen aan het verschijnen van vlekken die bedekt zijn met een grijze viltlaag op de bladeren, bloemen en vruchten, waardoor deze gaan rotten.
• Echte meeldauw komt veel voor op rozen, wijnstokken, fruitbomen en moestuinplanten zoals pompoenen en bernagie. Het gaat om een witgrijze, poederachtige viltlaag die alle delen van de plant bedekt. De eerste symptomen verschijnen meestal op de bladeren en stengels, en daarna op de nieuwe scheuten, bloemen en vruchten, die bruin worden, uitdrogen en voortijdig afvallen. Bij sierplanten is het probleem vooral esthetisch, maar in de moestuin kan de oogst worden aangetast als de ziekte vroeg in het seizoen uitbreekt.
• Moniliose: deze schimmel parasiteert op fruitbomen (abrikozenbomen, amandelbomen, kersenbomen, perzikbomen, perenbomen, pruimenbomen,…), en tast de takken, bloemen en bloemknoppen aan. De schimmel laat de vruchten rotten, die vervolgens mummificeren aan de boom terwijl ze eraan blijven hangen.
• Roest treft veel planten, van sierplanten (rozen, hyacinten, stokrozen,…) tot groenten (bonen, knoflook,…) en fruitbomen (perenbomen, aalbessenstruiken,…). De ziekte is te herkennen aan de pustels, die afhankelijk van de soort verschillende kleuren hebben en vaak oranje, geel of bruin zijn, en op het loof verschijnen. De bladeren vervormen en vallen voortijdig af.
• Marsonia of sterroetdauw verschijnt op bloeiende planten zoals rozen, of op planten met vlezige vruchten zoals druiven en aardbeien. De ziekte vormt ronde vlekken met gele randen op de bladeren. De bloemen verwelken, het loof droogt uit en de stengels en takken sterven uiteindelijk af, waarna de wortels gaan rotten.

Botrytis, echte meeldauw, moniliose en marsonia.

• Krulziekte treft fruitbomen zoals perzikbomen, nectarinebomen en abrikozenbomen. De bladeren worden opgezwollen, krullen om en verkleuren. Ook de vruchten kunnen vervormen. De takken kwijnen weg en de aangetaste planten verzwakken na verloop van tijd.
• Schurft treft appel- en perenbomen, maar ook sierplanten zoals wilgen en meidoorns. De ziekte veroorzaakt onregelmatige bruine of zwarte vlekken op de bladeren, die uiteindelijk afvallen. Ook kunnen er korsten en kloven op de vruchten ontstaan, waardoor hun ontwikkeling stopt.
• Wortelrot of honingzwam treft bomen en heesters (moerbeien, haagbeuken, berken, sparren, eiken, beuken,…). De ziekte verschijnt aan de voet van de stam nadat het wortelstelsel is aangetast. De bladeren en takken drogen uit, de plant verspreidt een schimmelgeur en kwijnt uiteindelijk weg.
• De meniezwam tast verschillende bomen en heesters aan (esdoorns, albizia’s, lindebomen, magnolia’s,…), maar ook fruitbomen (appelbomen, pruimenbomen, kersenbomen,…). De ziekte is gemakkelijk te herkennen aan de aanwezigheid van pustels en kleine trosjes koraalkleurige bolletjes. Deze schimmel veroorzaakt het afsterven van takken en twijgen en bij een zware aantasting het afsterven van de hele plant.
• Kiemplantenziekte kan alle gezaaide planten aantasten. Ofwel kiemen de zaden niet, ofwel strekken de stengels van de jonge plantjes zich uit en worden ze bruin voordat ze afsterven.

Krulziekte, schurft, wortelrot en meniezwam

Cryptogame ziekten voorkomen

De ideale combinatie voor het ontstaan en de ontwikkeling van schimmels is warmte en vocht. Het voorjaar en het najaar zijn de gunstigste seizoenen voor deze ziekten, wanneer de temperaturen milder worden en boven de 10-12 °C uitkomen, en regen en luchtvochtigheid vaker voorkomen.

Met enkele eenvoudige handelingen kunt u het ontstaan of de ontwikkeling van deze ziekten echter beperken.

• Voorkom dat het loof van uw planten nat wordt tijdens het water geven
• Reinig en ontsmet snoeigereedschap altijd voordat u gaat snoeien, om verspreiding van sporen tussen planten te voorkomen
• Zorg voor een goede ventilatie tussen de planten door de aanbevolen plantafstand aan te houden, zodat de lucht goed kan circuleren en vocht niet in het loof blijft hangen
• Pas vruchtwisseling toe en kies verschillende variëteiten: monocultuur heeft namelijk de neiging de bodem te verarmen, uit balans te brengen en het ontstaan van ziekten te bevorderen
• Laat planten niet met open wonden staan, want die vormen echte toegangspoorten voor schimmels. U kunt bijvoorbeeld na het snoeien wondbalsem gebruiken.
• Kweek geen gevoelige planten op plekken die eerder besmet waren
• Kweek bij een vochtig klimaat de meest gevoelige planten, zoals pompoenen en tomaten, in een kas of onder een beschutting
• Kies variëteiten die bekendstaan als ziekteresistent: ADR-rozen, appelbomen van de variëteiten ‘Ariane’ of ‘Reinette Grise du Canada’, tomaat ‘Honey Moon’ die resistent is tegen valse meeldauw, enzovoort.
• Verzorg de teeltomstandigheden goed: zorg voor een goede waterafvoer van de bodem, bemest aangepast en geef regelmatig water. Gezonde planten waarvan aan de behoeften wordt voldaan, zijn beter bestand tegen ziekten. Ze hebben minder kans om ziek te worden of gevoelig te zijn voor schimmelaantastingen
• Controleer uw planten regelmatig, zodat u bij de eerste symptomen kunt ingrijpen door aangetaste delen te verwijderen

Goed water geven, de snoeischaar ontsmetten en planten controleren zijn essentiële handelingen om het ontstaan van cryptogame ziekten te voorkomen.

Bestrijd schimmelziekten op natuurlijke wijze

Wanneer de symptomen zijn verschenen, bestaat er eigenlijk geen echte behandeling tegen cryptogame ziekten. Maar met natuurlijke oplossingen kan worden voorkomen dat de schimmels zich verspreiden naar de rest van de plant of naar naburige planten.

De eerste stap is het verwijderen van de zieke delen van de plant. U kunt dit groene afval afvoeren door het te verbranden, als dat in uw regio is toegestaan, het naar de milieustraat te brengen of het te composteren. Sommige tuiniers raden echter aan om zieke planten niet te composteren. Anderen zijn juist van mening dat een goed uitgebalanceerde composthoop voldoende warm wordt om ziekten en schimmels op natuurlijke wijze te elimineren.

Laat zelfs aan het einde van het seizoen geen zieke vruchten, bladeren of takken aan uw planten zitten.

Plantenextracten

Hoewel hun werking niet wetenschappelijk is bewezen, zouden plantenextracten een gunstig effect hebben tegen cryptogame ziekten. Enerzijds zouden ze de natuurlijke afweer van de plant versterken; anderzijds zouden ze de verspreiding van schimmels beperken.

Plantenextracten worden in de biologische tuin vaak gebruikt als natuurlijke behandeling, zowel preventief als curatief, ter vervanging van gewasbeschermingsmiddelen.

Paardenstaartgier versterkt de afweer van de plant dankzij het hoge gehalte aan mineralen. Paardenstaart zou ook een schimmelwerende werking hebben bij de eerste symptomen van cryptogame ziekten, vooral bij fruitbomen. Het wordt verdund gebruikt en vanaf het voorjaar tot aan de oogst verneveld, minstens om de 15 dagen. U kunt een kant-en-klare oplossing van paardenstaartgier kopen of deze zelf maken volgens onze adviezen in het speciale artikel: Hoe maak je paardenstaartgier?

Brandnetelgier heeft ongeveer dezelfde eigenschappen als paardenstaartgier: het stimuleert de natuurlijke afweer van planten en zou ziekten helpen voorkomen. Het wordt verdund gebruikt en op de aangetaste delen verneveld. Ook hier kunt u ervoor kiezen om brandnetelgier in de winkel te kopen of eenvoudig zelf brandnetelgier te maken volgens onze handleiding: Hoe maak je brandnetelgier?

Extracten van varens of boerenwormkruid worden ook gebruikt om schimmels te bestrijden. Varenextract zou zowel curatief als preventief werken tegen roest en echte meeldauw. Boerenwormkruidextract zou op zijn beurt het ontstaan en de ontwikkeling van roest en valse meeldauw bij aardappelen beperken. Lees voor meer informatie onze artikelen Hoe maak je varenextract? en Hoe maak je boerenwormkruidextract?.

Bordeauxse pap

Bordeauxse pap is een middel op basis van koper dat als schimmelbestrijdingsmiddel wordt gebruikt. Het is een meestal blauw poeder dat met water moet worden verdund. Het werkt preventief door de kieming van schimmelsporen te voorkomen, maar ook curatief door de ontwikkeling van de ziekte te beperken.

Bordeauxse pap kan zowel in de siertuin als in de moestuin en boomgaard worden gebruikt, omdat het werkzaam zou zijn tegen de meeste cryptogame ziekten: valse meeldauw, grauwe schimmel, moniliose, krulziekte, schurft…

Dit middel is toegestaan in de biologische landbouw, maar moet toch met mate worden gebruikt. Een te grote hoeveelheid kan namelijk leiden tot schadelijke verstoringen van de bodem en tot milieuverontreiniging.

Lees voor meer informatie ons artikel: Bordeauxse pap en andere behandelingen op basis van koper in de tuin.

Andere schimmelbestrijdende behandelingen

Natriumbicarbonaat wordt vanwege de vele toepassingen in huis en tuin veel gebruikt en zou de schimmels bestrijden die schurft en echte meeldauw veroorzaken. Natriumbicarbonaat wordt verdund met water verneveld, preventief voordat de eerste symptomen in het voorjaar en de zomer verschijnen. Dit middel is bruikbaar in de biologische landbouw.

Zwavel heeft ook schimmelwerende eigenschappen en zou echte meeldauw, sterroetdauw en schurft helpen voorkomen. Het wordt op de betreffende planten uitgestrooid, voordat de eerste symptomen verschijnen of aan het begin van de aantasting.

Hoewel deze middelen natuurlijk zijn, moeten ze met mate worden gebruikt: te grote hoeveelheden kunnen de bodem en de natuurlijke biodiversiteit op den duur uit balans brengen, waardoor ziekten zich juist verder kunnen ontwikkelen. Een vicieuze cirkel die geen enkele tuinier wil bevorderen!